Zachowek — najważniejsze zasady

Zachowek to jedno z zagadnień najczęściej poruszanych w rozmowach o dziedziczeniu. Jego celem jest ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem przy podziale majątku — także wtedy, gdy spadkodawca sporządził testament na rzecz innych osób. Poniżej przedstawiamy najważniejsze zasady dotyczące zachowku, z uwzględnieniem zmian, które weszły w życie w 2023 r.

Czym jest zachowek

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Osoba uprawniona nie może domagać się wydania konkretnych przedmiotów wchodzących w skład spadku — przysługuje jej wyłącznie zapłata określonej sumy pieniężnej. Zobowiązani do zapłaty są w pierwszej kolejności spadkobiercy, a w dalszej — zapisobiercy windykacyjni oraz osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowizny doliczane do spadku. Instytucja zachowku równoważy w ten sposób dwie wartości: swobodę rozrządzania majątkiem na wypadek śmierci oraz ochronę interesów majątkowych najbliższej rodziny.

Komu przysługuje zachowek

Krąg uprawnionych określa art. 991 Kodeksu cywilnego. Prawo do zachowku mają:

• zstępni spadkodawcy (dzieci, a w dalszej kolejności wnuki i prawnuki),
• małżonek spadkodawcy,
• rodzice spadkodawcy,

przy czym wyłącznie wówczas, gdy w konkretnym układzie rodzinnym byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzice będą więc uprawnieni tylko wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych. Zachowek nie przysługuje m.in. osobom uznanym za niegodne dziedziczenia, osobom, które odrzuciły spadek lub zrzekły się dziedziczenia, ani małżonkowi pozostającemu ze spadkodawcą w separacji.

Wysokość zachowku

Punktem wyjścia jest udział spadkowy, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Zachowek wynosi (art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego):

• dwie trzecie wartości tego udziału — jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni,
• połowę wartości tego udziału — w pozostałych wypadkach.

Doliczanie darowizn

Podstawy obliczenia zachowku nie stanowi wyłącznie majątek pozostawiony w chwili śmierci. Dolicza się do niej darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę (art. 993 Kodeksu cywilnego), a po zmianach z 2023 r. — także fundusz założycielski fundacji rodzinnej i mienie otrzymane w związku z jej rozwiązaniem. Nie dolicza się natomiast drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku, dokonanych wcześniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku (art. 994 Kodeksu cywilnego). Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się bez ograniczenia czasowego — dlatego darowizna przekazana dziecku nawet wiele lat przed śmiercią może wpływać na rozliczenia między rodzeństwem.

Przedawnienie — pięć lat

Roszczenie z tytułu zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego). Jeżeli roszczenie kieruje się przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego, pięcioletni termin biegnie od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy (art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego).

Co zmieniło się od 2023 r.

Raty, odroczenie i obniżenie zachowku

Od 22 maja 2023 r. osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać rozłożenia go na raty, odroczenia terminu płatności, a w wyjątkowych przypadkach — jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego (art. 997¹ Kodeksu cywilnego). Rozłożenie na raty co do zasady nie może przekraczać łącznie pięciu lat; w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może ten termin przedłużyć, nie dłużej jednak niż do dziesięciu lat. Rozwiązanie to ma zapobiegać sytuacjom, w których konieczność natychmiastowej zapłaty zmuszałaby na przykład do sprzedaży odziedziczonego domu lub przedsiębiorstwa.

Zrzeczenie się prawa do zachowku u notariusza

Ustawodawca przesądził również, że umowa zrzeczenia się dziedziczenia może zostać ograniczona do zrzeczenia się samego prawa do zachowku — w całości lub w części (art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego). Umowę taką zawiera przyszły spadkodawca z osobą uprawnioną, jeszcze za życia, i wymaga ona formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Jest to narzędzie wykorzystywane przy planowaniu sukcesji: pozwala uporządkować przyszłe rozliczenia rodzinne, na przykład wtedy, gdy jedno z dzieci otrzymało już znaczną darowiznę.

Testament i wydziedziczenie a zachowek

Samo sporządzenie testamentu nie pozbawia najbliższych prawa do zachowku — pominięty w testamencie członek najbliższej rodziny zachowuje roszczenie pieniężne wobec spadkobierców. Pozbawienie zachowku jest możliwe wyłącznie przez wydziedziczenie dokonane w testamencie (art. 1008 Kodeksu cywilnego) i tylko z przyczyn wskazanych w ustawie, takich jak uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenie się umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci względem spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób, a także uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 Kodeksu cywilnego), a zstępni wydziedziczonego zstępnego zachowują własne prawo do zachowku (art. 1011 Kodeksu cywilnego). O tym, jak wybrać formę testamentu, piszemy we wpisie Testament notarialny czy własnoręczny — który wybrać, a przebieg sporządzenia testamentu w kancelarii opisuje podstrona Testamenty notarialne.

Zachowek a potwierdzenie praw do spadku

Rozliczenia z tytułu zachowku stają się zwykle aktualne po formalnym potwierdzeniu dziedziczenia — sądowym stwierdzeniem nabycia spadku albo notarialnym aktem poświadczenia dziedziczenia, o którym piszemy w tekście Akt poświadczenia dziedziczenia — dziedziczenie bez postępowania sądowego. Warto pamiętać, że spory o zachowek rozstrzyga sąd, a nie notariusz. Rolą notariusza jest natomiast udział na wcześniejszym etapie: sporządzenie testamentu, udokumentowanie darowizn czy zawarcie umowy zrzeczenia się dziedziczenia lub samego prawa do zachowku — czynności, które porządkują przyszłą sytuację spadkową i mogą ograniczyć ryzyko konfliktu w rodzinie.

Niniejszy materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani wykładni prawa. Stan prawny: wrzesień 2025.